Polarisatie wordt vaak gezien als iets slechts. Het doet denken aan felle discussies, politici die niet overeenkomen of geruzie over politiek. Maar polarisatie hoeft niet altijd iets slechts te zijn. Algemeen gesproken betekent polarisatie dat mensen en/of meningen uit elkaar bewegen. Dit kan inderdaad leiden tot bitsige debatten, zowel tussen vrienden, collega’s of buren als tussen politici. Maar zolang de debatten op een respectvolle manier gebeuren en alle betrokkenen elkaar respecteren, hoeft dat op zich geen probleem te zijn.
Integendeel, zonder polarisatie en meningsverschillen zou onze maatschappij ook niet kunnen evolueren. Verschillende belangrijke evoluties in onze geschiedenis — denk aan de afschaffing van de slavernij of het invoeren van het vrouwenstemrecht — zijn er enkel gekomen omdat er sterk over gedebatteerd is geweest. De grote vraag is dan ook welke vormen van polarisatie gunstig zijn voor het goed functioneren van onze democratie, en welke vormen schadelijk zijn.
Wetenschappelijke studies lijken het erover eens te zijn dat schadelijke vormen van polarisatie niet zozeer gaan over het verschillen van mening, maar eerder te maken hebben met conflicten over identiteiten en groepsgevoelens. Wat onschuldig kan beginnen vanuit het hebben van verschillende opvattingen, kan leiden tot een wederzijdse vijandelijkheid tussen duidelijk afgelijnde groepen. Polarisatie is het meest schadelijk als er een vijandsbeeld van de ander wordt gecreëerd: de ander is niet zozeer een politieke tegenstander met een ander standpunt, maar eerder een gevaarlijke vijand die moet worden bevochten.
Stel je het volgende scenario voor:
Anne en Philip discussiëren over het gebruik van het n-woord. Anne snapt niet waarom dat woord bij zoveel mensen zo gevoelig ligt en beargumenteert dat het vroeger gewoon in de krant werd geschreven. Philip zegt dat hij begrijpt dat ze zo denkt, maar legt uit dat de maatschappij vandaag gevoeliger is geworden voor zulke denigrerende woorden en dat het kwetsend kan overkomen.
In dit voorbeeld zijn Anne en Philip het duidelijk niet eens, maar aangezien ze elkaar respecteren, is dit geen schadelijke maar zelfs een noodzakelijke vorm van polarisatie. Het wordt echter gevaarlijk als een van de volgende signalen opduikt.
Alarmsignaal 1: groepsdenken
Bij groepsdenken worden individuen gereduceerd tot de groep of identiteit waar ze bij horen. Als men in een discussie “Zij” tegenover “Wij” plaatst, gaat het niet meer over de inhoud maar over het beschermen van de eigen groep.
De sfeer slaat om en Anne verwijt Philip dat het typisch is aan “wokies” zoals hij dat ze ervoor zorgen dat er vandaag “niets meer mag”. De discussie gaat niet meer over de inhoud, maar over de groepen waar ze denken bij te horen.
Alarmsignaal 2: de ander als vijand
In gezonde polarisatie zien we de ander als een tegenstander — iemand met een andere mening — die we desondanks respecteren als mens. Polarisatie wordt gevaarlijk als de ander wordt gezien als een vijand die een gevaar vormt voor de eigen groep. In zulke gevallen is er een grotere kans dat de ander wordt ontmenselijkt, en in het slechtste geval legitimeert dat uitsluiting of zelfs geweld.
Philip vindt het verwerpelijk dat Anne hem een “wokie” noemt en verwijt haar op zijn beurt dat ze een gevaar is voor de democratie, een vijand van maatschappelijke vooruitgang.
Alarmsignaal 3: sterke negatieve emoties
Polarisatie is ook bijzonder problematisch als de manier waarop mensen naar elkaar kijken erg emotioneel wordt. Sterke negatieve emoties zoals haat, woede of angst vergroten de kans dat beide partijen elkaar meer gaan vermijden, minder gaan tolereren en elkaar bepaalde fundamentele democratische rechten gaan ontzeggen.
Anne reageert furieus en roept dat ze niets meer met hem te maken wil hebben. Als ze dit voorval met haar vriendinnen bespreekt, denkt ze dat mensen zoals hij beter geen stemrecht meer zouden hebben.
Wat te doen?
Hoewel onderzoek hieromtrent nog in volle ontwikkeling is, is er één strategie die vaak goed lijkt te werken: focussen op gedeelde identiteiten. In Anne en Philips voorbeeld zou het kunnen helpen om te benadrukken dat ze, ondanks hun meningsverschillen, allebei inwoner van dezelfde stad zijn, allebei dezelfde muzieksmaak hebben, of allebei voor dezelfde voetbalploeg supporteren.
Hoe triviaal die overlappende identiteiten ook mogen zijn, ze benadrukken de meervoudigheid van wie ze zijn en tonen aan dat ze veel meer op elkaar lijken dan ze zelf dachten. Dit zal hun meningsverschil niet wegnemen — en dat hoeft ook niet — maar zal er wel voor zorgen dat ze inzien dat ze veel meer zijn dan hun verschillen.
Het belangrijkste om te onthouden is dan ook dat het verschillen van mening op zichzelf geen probleem is. Pas als groepsdenken, het creëren van een vijandsbeeld en sterke negatieve emoties opduiken, is polarisatie schadelijk. Benadrukken wat we als mens gemeen hebben kan dan ontmijnend werken, zonder de discussie zelf te hoeven vermijden.